เทวฤทธิ์ สุขเกษม

แนวปราการจักรวรรดิโรมัน กำแพงเฮเดรียน (Hadrian’s Wall)

    บทนำ                                                                   

                เมื่อกล่าวถึงอาณาจักรโรมัน คงไม่มีใครกล้าปฏิเสธได้ว่า ความยิ่งใหญ่ทางการเมือง ภาษา วัฒนธรรม ของชาวโรมันไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าอาณาจักรใดๆที่อยู่บนโลกนี้ ด้วยเหตุว่า แนวคิดและการดำรงชีวิตของชาวโรมันนั้นช่างน่าทึ่งและน่าศึกษายิ่งนัก อาณาจักรโรมันนี้มีอาณาเขตกว้างใหญ่ไพศาลและมีการจัดการปกครองที่มีระบบระเบียบอย่างมาก มีกองทัพอันเกรียงไกรและมีแสนยานุภาพในการทำลายล้างชนชาติที่กบฏและอยากต่อกรกับอาณาจักรโรมัน  ถึงอย่างไรก็ตามอาณาจักรโรมันอันเกรียงไกรก็ต้องสูญสลายไปกาลเวลา ดังเช่นอาณาอื่นๆที่อยู่บนโลกใบนี้ ซึ่งเริ่มจากการก่อร่างสร้างตัว หลังจากนั้นเมื่อมีกองทัพที่เข้มแข็ง จึงเริ่มปฏิบัติการการรุกรานอาณาจักรอื่นๆที่ไม่ยอมเป็นเมืองขึ้น จนในที่สุดอาณาจักรเริ่มแผ่ขยายออกไปกว้างใหญ่ไพศาล เมื่อถึงจุดสูงสุด ไม่นานนักก็จะเป็นเช่นเดียวกันกับทุกๆ อาณาจักร สิ่งนี้ผู้เขียนเรียกว่าความเสื่อม ซึ่งจะมาจากหลายสาเหตุเป็นการแทรกซึมที่นานมาแล้ว โดยที่ผู้ปกครองหรือแม้แต่คนในอาณาจักรก็รู้เช่นเดียวกัน ดังนั้นสิ่งนี้จึงเป็นเป็นเหมือนเชื้อโรคร้ายที่ค่อยๆ กัดกินอาณาจักรทำให้อาณาจักรนี้อ่อนแอลงทุกวัน ดังนั้นเมื่อเวลาล่มสลายของอาณาจักร การรุกรานจากอาณาจักรที่แข็งแกร่งกว่าก็จะเข้ามาทำลายร้างและยึดครอง จนกระทั่งอาณาจักรที่เคยรุ่งเรืองได้ล่มสลายไป อาณาจักรโรมันเองก็หนีไม่พ้นกับความจริงในเรื่องนี้ ซึ่งผู้เขียนได้ศึกษาเกี่ยวกับอาณาจักรโรมัน ทำให้ผู้เขียนได้รู้ประวัติศาสตร์มากมายเกี่ยวกับอาณาจักรนี้ แม้อาณาจักรนี้จะล่มสลายไปแล้วในปี ค.ศ. 476 แต่ยังคงมีอิทธิพลกับมนุษย์ในสังคมปัจจุบันต่อไป อาทิเช่น การเมืองการปกครอง ภาษา(ลาติน) ประเพณีและวัฒนธรรม ซึ่งได้ถูกดัดแปลงให้เข้ากับศาสนาคริสต์โดยเฉพาะอย่างยิ่งนิกายโรมันคาทอลิก ซึ่งรับประเพณีและวัฒนธรรมของชาวโรมันมาอย่างมากมาย ถึงกระนั้นผู้เขียนก็ไม่ได้ต้องการที่จะศึกษาในเรื่องนี้เท่าใดนัก ส่วนเรื่องที่ผู้เขียนต้องการศึกษานั้นก็คือเรื่องการสร้างกำแพงเมืองของชาวโรมันที่ยังคงมีร่องรอยมาจนกระทั่งถึงปัจจุบัน แม้สภาพจะไม่สมบูรณ์อย่างเช่นกำแพงเมืองจีน แต่ก็ทำให้ผู้เขียนได้เห็นภาพความเจริญในอดีตของอาณาจักรแห่งนี้ โดยที่ความเหมือนของกำแพงเมืองจีนและกำแพงเฮเดรียนของอาณาจักรโรมัน ซึ่งอยู่ในประเทศอังกฤษนั้น มีจุดประสงค์เพื่อป้องกันการรุกรานของชนเผ่าอื่น อีกทั้งเพื่อเป็นแนวพรมแดนของอาณาจักรของตน ดังนั้นผู้เขียนจึงอยากนำเสนอเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ของกำแพงเฮเดรียนนี้ ให้กับผู้อ่านได้รู้และเข้าใจเกี่ยวกับสิ่งก่อสร้าง

สภาพโดยทั่วไป

                ตั้งแต่ราว 500 ปีก่อนคริสตกาล โรมขยายแสนยานุภาพอย่างไม่หยุดยั้งเป็นเวลาถึง 600 ปี แปลงสภาพจากนครรัฐเล็กๆ ของอิตาลีในภูมิภาคที่เต็มไปด้วยความขัดแย้งและระส่ำระสาย จนกลายเป็นจักรวรรดิอันเกรียงไกรที่สุดที่ยุโรปเคยรู้จัก จักรพรรดิทราจันทรงเป็นหนึ่งในผู้สืบทอดขนบแห่งการรุกรานขยายอำนาจอย่างกระตือรือร้น ระหว่างปี ค.ศ. 101 ถึง 107 พระองค์ทรงทำสงครามพิชิตดินแดนที่ปัจจุบันคือ โรมาเนีย อาร์เมเนีย อิหร่าน อิรัก และยังปราบกบฏชาวยิวอย่างเหี้ยมโหด เมื่อทรงสิ้นพระชนม์ก็ทรงมอบราชสมบัติให้กับพระโอรสบุญธรรมผู้มีพระนามว่า พูบลีอัส เอลีอัส เฮดรีอานัส ต่อมาจักรพรรดิองค์ใหม่ซึ่งรู้จักกันในนามเฮเดรียน ทรงเปลี่ยนแนวทางในการปกครองดูแลอาณาจักรอันกว้างใหญ่นี้ เหล่านักการเมืองและขุนศึกกดดันให้พระองค์ดำเนินนโยบายเฉกเช่นพระบิดาบุญธรรมได้ทรงเคยกระทำไว้ จักรพรรดิเฮเดรียน ทรงฉลาดพอจะตระหนักว่า พระบิดาบุญธรรมทรงทำในสิ่งที่เกินกำลังของพระองค์ พระองค์จึงทรงตัดสินพระทัยคือ ทรงละทิ้งดินแดนที่ได้มาใหม่เพื่อตัดภาระในการปกครองดูแล

                นโยบายของจักรพรรดิองค์ใหม่เป็นการท้าทายภาพลักษณ์ของโรมอย่างถึงแก่น จักรวรรดิที่วาดหวังจะครองโลกเยี่ยงโรมันยอมรับได้อย่างไรว่า ดินแดนบางส่วนนั้นอยู่ไกลเกินเอื้อม จักรพรรดิเฮเดรียนอาจเพียงแค่เข้าพระทัยว่าความกระหายอันไม่สิ้นสุดของโรมันให้ผลตอบแทนที่ไม่คุ้มค่า มณฑลที่มีค่าหรือให้ผลตอบแทนสูงสุด เช่น กอลหรือสเปนอันเป็นบ้านเกิดของพระองค์นั้น เต็มไปด้วยเมืองน้อยใหญ่และไร่นาสาโท แต่การต่อสู้แย่งชิงดินแดนบางแห่งกลับได้ไม่คุ้มเสีย ดังนั้นโรมันจึงพยายามครอบครองผืนดินและท้องทะเลที่ดีที่สุด พวกเขาจึงมีความมุ่งมั่นรักษาจักรวรรดิของตนอย่างรอบคอบ แทนที่จะขยายอำนาจอย่างไม่มีที่สิ้นสุดไปยังดินแดนยากไร้และเต็มไปด้วยชนเผ่าอารนายชนที่ไม่ก่อให้เกิดประโยชน์อันใด ความยอมรับนับถือที่กองทัพมีต่อจักรพรรดิเฮเดรียนถือเป็นปัจจัยสำคัญ จักรพรรดิทรงเป็นอดีตทหาร พระองค์ทรงไว้พระทาฐิกะ(เครา) แบบทหาร และทรงเป็นจักรพรรดิโรมันองค์แรกที่ทรงทำเช่นนี้ พระองค์ใช้เวลากว่าครึ่งหนึ่งตลอดรัชสมัยที่ยาวนาน 21 ปี เสด็จประพาสมณฑลต่างๆ เพื่อเยี่ยมเยือนกองทัพทั่วทั้งสามทวีป ทุกแห่งที่เฮเดรียนเสด็จเยือนมีกำแพงผุดขึ้นตามรายทาง พระองค์ทรงส่งสารให้กับทุกคนในอาณาจักรรู้ว่าจะไม่มีการทำสงครามเพื่อยึดครองดินแดนอีกต่อไป

                เมื่อจักรพรรดิผู้ทรงไม่เคยหยุดนิ่งสิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 138 เครือข่ายป้อมและถนนซึ่งเดิมสร้างขึ้นเพื่อส่งกำลังบำรุงให้กองทหารที่เคลื่อนพล ได้กลายเป็นแนวพรมแดนที่ทอดยาวหลายพันกิโลเมตร เมื่อเป็นดังนี้ กองทัพที่ประจำอยู่ตามค่ายจึงเปรียบเสมือนป้อมปราการที่โอบล้อมโลกอารยะไว้ ตั้งแต่เมืองใน

เอธิโอเปียไปจนจรดเมืองฟาซิส และจากแม่น้ำยูเฟรทีสไปจนถึงเกาะอันยิ่งใหญ่ที่อยู่ไกลสุดทางตะวันตก เอลีอัส อาริสติดีส นักปาฐกชาวกรีก กล่าวอย่างภาคภูมิหลังจากจักรพรรดิเฮเดรียนสิ้นพระชนม์ได้ไม่นาน

                “เกาะที่อยู่ไกลสุด” ดังกล่าว เป็นที่ที่จักรพรรดิเฮเดรียนทรงสร้าง “อนุสาวรีย์” ซึ่งได้นามตามพระองค์ เป็นเชิงเทินและกำแพงสร้างด้วยหินและหญ้าที่แบ่งเกาะอังกฤษออกเป็นสองส่วน ปัจจุบัน กำแพงเฮเดรียนที่ทอดยาว 118 กิโลเมตร เป็นหนึ่งในแนวพรมแดนโรมันที่ได้รับการอนุรักษ์และศึกษาอย่างดีที่สุดแห่งหนึ่ง กำแพงที่จักรพรรดิทรงออกแบบด้วยพระองค์เองเมื่อครั้งทรงเสด็จเยือนอังกฤษในปี ค.ศ. 122 สะท้อนพระประสงค์ที่ทรงต้องการกำหนดขอบเขตของจักรวรรดิโรมันได้อย่างชัดเจน (แอนดรูว์ เคอร์รี.2555 : 62 -79)

กำแพงเฮเดรียน

                จักรพรรดิเฮเดรียนทรงต้องการสร้างกำแพงนี้ขึ้นมาอย่างที่ได้กล่าวไว้ในข้างต้นแล้วว่า เพื่อเป็นเส้นแบ่งชายแดนของจักรวรรดิและเพื่อป้องกันการปล้นสะดมจากเผ่าทางตอนเหนือ นักประวัติศาสตร์เชื่อว่าทหารโรมันใช้เวลา 6 - 8 ปี ในการสร้างกำแพงนี้ มีความยาวประมาณ 118 กิโลเมตร เดิมกำแพงนี้สร้างจากไม้และดิน ต่อมาสร้างให้แข็งแรงขึ้นกลายเป็นกำแพงหินสูงซึ่งมีความสูงน่าเกรงขามถึง 4.5 เมตร กว้าง 3 เมตร ( สุปรานี มุขวิชิต. 2549 : 11) กำแพงนี้สร้างจากวัสดุที่มีอยู่ในท้องถิ่น เช่น กรวด ปูน หิน เป็นต้น ปัจจุบันยังมีร่องรอยของคูลึกสามเมตรที่ขุดขนานไปกับแนวกำแพงปรากฏให้เห็นอยู่ การขุดค้นทางโบราณคดีพบถนนสายหนึ่งที่ตัดขึ้นเป็นการเฉพาะเพื่อช่วยให้ทหารรับมือข้าศึกได้สะดวก แล้วยังมีประตูอยู่เป็นระยะๆ รวมทั้งหอคอยระวังเหตุทุกๆ 500 เมตร

                ถัดจากกำแพงเข้าไปไม่กี่กิโลเมตร มีการสร้างป้อมเป็นแนว แต่ละป้อมห่างกันชั่วระยะเดินทัพครึ่งวัน มีขนาดใหญ่พอจุทหารได้ราว 500 ถึง 1,000 นาย ทำให้สามารถรับมือการจู่โจมได้อย่างทันท่วงที โดยปกติกองทัพโรมันแบ่งออกเป็นหลายกองพล โดยแต่ละกองพลจะมีทหาร 10,000 นาย ทหารเดินเท้าเรียกว่า ทหารราบ เหนือขึ้นไปเป็นผู้บังคับกองร้อยซึ่งจะมีชุดเกราะที่หนักกว่าและสวมหมวกประดับด้วยขนนกสีแดง เพื่อให้สามารถจำได้ง่าย ทหารมักจะถืออาวุธ 3 อย่างคือ หอก ดาบ และมีดสั้น นอกจากนี้ยังมีชุดเกราะสำหรับป้องกันตัว อาวุธต่างๆ เหล่านี้ทำให้ทหารโรมันมีประสิทธิภาพมากในการรบ นอกจากนี้ชาวโรมันยังมีเครื่องกระทุ้งขนาดใหญ่ เครื่องขว้างหิน และคันธนูขนาดใหญ่ไว้ยิงลูกไฟใส่กำแพงของศัตรู (คอล,จอน ดี.2551 : 113)

               

หลังจากจักรพรรดิเฮเดรียนเสด็จสวรรคตในปี ค.ศ. 138 แล้ว จักรพรรดิองค์ใหม่อันโตนินัส ไพอัส (Antoninus Pius) ก็ทรงหมดความสนใจกับกำแพงและทิ้งไว้ให้เป็นกำแพงรอง ขณะเดียวกันก็ขึ้นไปสร้างกำแพงใหม่ลึกเข้าไปในสกอตแลนด์ราว 160 กิโลเมตร (100 ไมล์) เหนือกำแพงเฮเดรียนเดิมที่เรียกว่ากำแพงอันโตนิน กำแพงนี้ยาว 40 โรมันไมล์ (ราว 60.8 กิโลเมตรหรือ 37.8 ไมล์) และมีป้อมมากกว่ากำแพง           เฮเดรียนมาก แต่กำแพงอันโตนินก็ไม่สามารถป้องการรุกรานชนเผ่าจากทางเหนือได้ เมื่อมาร์คัส ออเรลิอัส (Marcus Aurelius) ขึ้นเป็นจักรพรรดิโรมันพระองค์ก็ทรงเลิกใช้กำแพงอันโตนินและหันกลับมายึดกำแพง เฮเดรียนเป็นหลักตามเดิมในปี ค.ศ. 164 กองทหารโรมันยังคงประจำการที่กำแพงเฮเดรียนเรื่อยมาจนกระทั่งโรมันถอยจากบริเตน ในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 5

วิเคราะห์ผลการศึกษา

                ผู้เขียนมีความเห็นว่าสิ่งก่อสร้างนี้เป็นอนุสรณ์ที่ทำให้ชนรุ่นหลังได้ศึกษาถึงแนวคิด วิถีการดำรงชีวิต และการทำสงครามของอาณาจักรโรมัน แต่สิ่งหนึ่งที่ผู้เขียนวิเคราะห์ก็คือการสร้างกำแพงนั้นไม่ว่าจะเป็นที่แห่งใดก็ตาม สิ่งนี้เปรียบเสมือนเกราะป้องกันตัวเองให้รู้สึกปลอดภัย เมื่ออยู่ในปราการอันเป็นที่กำบังภัยจากสิ่งต่างๆที่อยู่รอบด้าน ดังนั้นกำแพงจึงเปรียบเสมือนการขวางกั้นในแบบของรูปธรรม นั้นก็คือเป็นสิ่งที่กั้นพวกเขากับพวกเราไม่ให้ได้พบกัน ในแง่ของนามธรรมผู้เขียนมองในเรื่องจิตใจของมนุษย์ ซึ่งมักสร้างกำแพงขึ้นมาทั้งด้วย ความเกลียดชัง  ความเครียดแค้น ความมักใหญ่ใฝ่สูง ฯลฯ กำแพงในจิตใจมนุษย์นี่น่ากลัวยิ่งกว่ากำแพงที่มนุษย์สร้างขึ้นมาเป็นปราการป้องกันศัตรูที่มารุกรานเสียอีก เพราะว่ากำแพงที่เป็นปราการอาจถูกทำลายได้ด้วยฝีมือของศัตรูที่ต้องการจะทำลายและเข้าไปยึดครองดินแดนด้านในกำแพงนั้น ในทางกลับกันจิตใจของมนุษย์ถ้าหากก่อความเกลียดชัง ความโกรธ หรือทัศนคติไม่ดีมากขึ้นเท่าใด กำแพงนี้ก็จะมีความแข็งแกร่งมาขึ้นเท่านั้นจนไม่สามารถถูกทำลายได้ ถ้าหากบุคคลนั้นไม่เปิดใจ หรือไม่คิดที่จะทำลายกำแพงในจิตใจของตนเองให้ทลายไป ตราบนั้นชีวิตที่เต็มไปด้วยการขวางกั้นก็ไม่อาจพบกับความสุขที่แท้จริง หรือมิตรภาพจากบุคคลรอบข้างได้เลย ดังนั้นกำแพงที่ดีที่จะช่วยให้เราอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้อย่างมีความสุขนั่นก็คือ กำแพงแห่งความดีซึ่งช่วยให้เรามีความสุข และความปรารถนาดีกับทุกคน เพื่อต่อสู้กับความชั่วที่เป็นศัตรูตัวฉกาจที่แท้จริงของชีวิตมนุษย์

บรรณานุกรม

คอล จอน ดี.   (2551). เนชั่นแนลจีโอกราฟฟิก.    กรุงเทพฯ  :  อมรินทร์พริ้นติ้ง.

สุปรานี มุขวิชิต.  (2549). ประวัติศาสตร์อังกฤษและราชวงศ์.   กรุงเทพ  :  สำนักพิมพ์โอเดียนสโตร์.

แอนดรูว์ เคอร์รี. (2555). อารยธรรมโบราณ โลกตะวันตก. กรุงเทพ  :  สำนักพิมพ์ปาเจรา.

วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี. (2550).    “กำแพงเฮเดรียน,”.   เข้าถึงได้จาก  :  hppt://www.travel.thaiza.com  สืบค้นวันที่ 17 กรฏาคม 2556.

Wilson, Roger J.A.,A Guide to the Roman Remains in Britain. London: Constable&Company, 1980.